ΑΙ & ΨΥΧΑΝΑΛΥΣΗ- Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΗΣ ΑΠΙΣΤΙΑΣ (άρθρο ανοιχτό στο διάλογο και την κρίση των ειδικών)

 

ΨΥΧΑΝΑΛΥΤΙΚΗ ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΤΗΣ ΑΠΙΣΤΙΑΣ ΩΣ

 ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΚΟΥ ΓΕΓΟΝΌΤΟΣ -

όχι ως ηθικού παραπτώματος αλλά ως δομικής διαταραχής μέσα στο οικογενειακό σύστημα.

Ι

ΓΕΝΙΚΗ ΘΕΩΡΗΣΗ: Η απιστία δεν «γεννιέται» από επιθυμία για άλλον άνθρωπο· γεννιέται από έλλειψη ζωτικότητας μέσα στο σύστημα. Είναι το σημείο όπου το σύστημα-συζυγικό και οικογενειακό-  φωνάζει: «Δεν μπορώ να συνεχίσω έτσι — χρειάζομαι αλλαγή μορφής.»

Η απιστία είναι μηχανισμός ανανέωσης της επιθυμίας. Όταν το σύστημα έχει παγώσει, η απιστία εισάγει κίνηση, έλλειψη, δυνατότητα νέας δομής. Αν το ζευγάρι μπορέσει να το δει έτσι, η απιστία γίνεται αρχή μεταμόρφωσης, όχι τέλος.

Μελέτη εδώ σε τρία επίπεδα: Freud – Lacan – Winnicott, και σύνθεση σε ένα ενιαίο μοντέλο.

1️⃣ Freud: Η απιστία ως ρήξη του συμβολαίου του Εγώ

Στη φροϋδική οπτική, η απιστία δεν είναι «λάθος». Είναι σύμπτωμα. Τι σημαίνει αυτό;

Η απιστία εκφράζει:

• μια σύγκρουση ανάμεσα στο Εκείνο (ορμές) και στο Υπερεγώ (κανόνες),

• μια αδυναμία του Εγώ να διαχειριστεί την ένταση,

• μια μετατόπιση της λίμπιντο εκτός του ζεύγους.

Ως οικογενειακό γεγονός:

Η απιστία είναι ρήξη του συμβολαίου σταθερότητας που στηρίζει το οικογενειακό Εγώ. Το οικογενειακό σύστημα λειτουργεί σαν ένα «μεγάλο Εγώ» που χρειάζεται:

• προβλεψιμότητα,

• σταθερότητα,

• συνέχεια.

Η απιστία εισάγει ασυνέχεια. Το παιδί βιώνει αυτή την ασυνέχεια ως απειλή για την ψυχική του συνοχή.

2️⃣ Lacan: Η απιστία ως ρήξη του Συμβολικού και του Άλλου

Για τον Lacan, η απιστία δεν είναι πράξη ηδονής. Είναι ρήξη του συμβολικού δεσμού. Τι σημαίνει αυτό;

Το ζευγάρι είναι ένας συμβολικός δεσμός που οργανώνει:

• την επιθυμία,

• τη θέση του καθενός στον λόγο,

• την εικόνα του Άλλου.

Η απιστία:

• διαλύει τη θέση του Άλλου,

• καταρρίπτει το φαντασιακό της ενότητας,

• εισάγει ένα «κενό» στο συμβολικό.

Ως οικογενειακό γεγονός:

Το παιδί ζει μέσα στο συμβολικό των γονιών. Όταν ο δεσμός ρηγματώνεται:

• το παιδί χάνει τον Άλλο ως σταθερό σημείο,

• χάνει την εγγύηση της επιθυμίας,

• χάνει την ασφάλεια του συμβολικού νόμου.

Η απιστία γίνεται ρήξη του Νόμου μέσα στο οικογενειακό σύστημα.

3️⃣ Winnicott: Η απιστία ως απειλή για τον Αληθινό Εαυτό του παιδιού

Ο Winnicott βλέπει την οικογένεια ως «περιβάλλον-μήτρα» για τον Αληθινό Εαυτό. Τι σημαίνει αυτό;

Το παιδί χρειάζεται:

• σταθερότητα,

• προβλεψιμότητα,

• έναν χώρο όπου μπορεί να είναι αυθόρμητο.

Η απιστία:

• εισάγει αστάθεια,

• διαλύει την αίσθηση συνέχειας,

• απειλεί την εμπειρία του «αρκετά καλού περιβάλλοντος».

Ως οικογενειακό γεγονός:

Το παιδί μπορεί να αναπτύξει:

• ψευδή εαυτό (να γίνει «καλό παιδί» για να μην χάσει κανέναν),

• υπερπροσαρμογή,

• άγχος εγκατάλειψης,

• υπερ-ωρίμανση (να γίνει «γονιός των γονιών»).

Η απιστία δεν τραυματίζει το παιδί επειδή είναι «κακή». Το τραυματίζει επειδή διαλύει το περιβάλλον μέσα στο οποίο αναπτύσσεται ο Εαυτός του.

4️⃣ Η απιστία ως οικογενειακό γεγονός: ενιαίο μοντέλο

Συνθέτοντας Freud – Lacan – Winnicott:

Η απιστία είναι:

• ρήξη του Εγώ του ζεύγους (Freud),

• ρήξη του συμβολικού δεσμού (Lacan),

• ρήξη της περιβάλλουσας σταθερότητας (Winnicott).

Για το παιδί:

• χάνει τη σταθερότητα (Freud),

• χάνει τον Άλλο ως σημείο αναφοράς (Lacan),

• χάνει το περιβάλλον που επιτρέπει τον Αληθινό Εαυτό (Winnicott).

Για το οικογενειακό σύστημα:

Η απιστία λειτουργεί σαν ρήγμα στον ψυχικό ιστό της οικογένειας.

Δεν είναι «προδοσία». Είναι δομική ασυνέχεια.

5️⃣ Τι σημαίνει αυτό πρακτικά για τους γονείς Α και Β;

1. Η απιστία είναι δικό τους θέμα — όχι των παιδιών.

Τα παιδιά δεν πρέπει να γίνουν φορείς της ηθικής κρίσης.

2. Πρέπει να αποκαταστήσουν τη σταθερότητα του περιβάλλοντος.

Όχι τη σχέση τους — το περιβάλλον των παιδιών.

3. Πρέπει να διατηρήσουν τον συμβολικό δεσμό ως γονείς.

Ακόμη κι αν ο συζυγικός δεσμός διαλύεται.

4. Πρέπει να προστατεύσουν τον Αληθινό Εαυτό των παιδιών.

Με:

• προβλεψιμότητα,

• σταθερότητα,

• απουσία συγκρούσεων,

• απουσία ηθικολογίας.

6️⃣ Η βαθύτερη ψυχαναλυτική θέση

Η απιστία είναι σύμπτωμα του ζεύγους, αλλά γίνεται τραύμα του παιδιού μόνο όταν οι γονείς:

• το εμπλέκουν,

• το χρησιμοποιούν,

• το κάνουν μάρτυρα,

• το κάνουν κριτή,

• το κάνουν σύμμαχο.

Η απιστία δεν καταστρέφει τα παιδιά. Η κακή διαχείριση της απιστίας τα καταστρέφει.

ΙΙ

Η απιστία δεν εμφανίζεται επειδή κάποιος «ήθελε κάτι άλλο». Εμφανίζεται επειδή το σύστημα -συζυγικό και οικογενειακό- χρειαζόταν μια ρήξη για να συνεχίσει να υπάρχει. Ερμηνεία σε τρία επίπεδα: Freud – Lacan – Winnicott, και μετά σύνθεση.

1️⃣ FREUD

Η απιστία ως εκτόνωση συστημικής έντασης

Στο φροϋδικό μοντέλο, το ζευγάρι είναι ένα σύστημα ισορροπίας ορμών και απαγορεύσεων. Όταν η ισορροπία διαταράσσεται:

• από χρόνια ματαίωση,

• από απώλεια επιθυμίας,

• από υπερβολική ταύτιση,

• από υπερβολική καταπίεση,

τότε το σύστημα χρειάζεται μια βαλβίδα εκτόνωσης.

Η απιστία λειτουργεί ως:

• εκτόνωση της συσσωρευμένης λίμπιντο,

• διάσπαση της υπερβολικής συγχώνευσης,

• προσπάθεια του Εγώ να ανακτήσει ζωτικότητα.

Δεν είναι ατομική πράξη. Είναι συστημική εκτόνωση.

2️⃣ LACAN

Η απιστία ως ρήξη του φαντασιακού δεσμού που έχει γίνει ασφυκτικός

Στο λακανικό μοντέλο, το ζευγάρι είναι ένας φαντασιακός δεσμός που οργανώνει:

• την εικόνα του εαυτού,

• την εικόνα του Άλλου,

• την επιθυμία.

Όταν ο δεσμός γίνεται:

• υπερβολικά φαντασιακός,

• υπερβολικά κλειστός,

• υπερβολικά ταυτιστικός,

• υπερβολικά «χωρίς έλλειψη»,

τότε το σύστημα πνίγεται.

Η απιστία λειτουργεί ως:

• εισαγωγή της έλλειψης,

• διάλυση της φαντασιακής παντοδυναμίας,

• επαναφορά της επιθυμίας ως διαφορά.

Η απιστία γίνεται τομή στο φαντασιακό που επιτρέπει στο υποκείμενο να αναπνεύσει.

3️⃣ WINNICOTT

Η απιστία ως προσπάθεια διάσωσης του Αληθινού Εαυτού

Στο μοντέλο του Winnicott, το ζευγάρι μπορεί να γίνει:

• υπερπροσαρμοσμένο,

• ψευδο-αρμονικό,

• λειτουργικό αλλά νεκρό,

• γεμάτο «ψευδή εαυτούς».

Όταν οι δύο σύντροφοι:

• δεν μπορούν να είναι αυθεντικοί,

• δεν μπορούν να παίξουν,

• δεν μπορούν να είναι αυθόρμητοι,

• δεν μπορούν να αναπτυχθούν,

τότε το σύστημα παγώνει.

Η απιστία λειτουργεί ως:

• προσπάθεια διάσωσης της αυθεντικότητας,

• αναζήτηση χώρου παιχνιδιού,

• αναζήτηση ζωτικότητας,

• αναζήτηση εμπειρίας που δεν είναι ψευδής.

Η απιστία γίνεται κραυγή του Αληθινού Εαυτού μέσα σε ένα σύστημα που τον έχει φυλακίσει.

4️⃣ ΣΥΝΘΕΣΗ

Η απιστία ως δομική ανάγκη του συστήματος

Όταν το συζυγικό σύστημα:

• έχει χάσει την επιθυμία (Freud),

• έχει γίνει φαντασιακά ασφυκτικό (Lacan),

• έχει παγώσει σε ψευδή εαυτό (Winnicott),

τότε η απιστία εμφανίζεται ως δομική ανάγκη.

Όχι για να καταστρέψει το σύστημα, αλλά για να το αναγκάσει να αλλάξει μορφή.

Η απιστία είναι:

• η έκρηξη που δείχνει ότι το σύστημα δεν αντέχει άλλο,

• η ρωγμή που αποκαλύπτει την αλήθεια,

• η τομή που επιτρέπει την αναδιάταξη,

• η διάρρηξη που επιτρέπει νέα δομή.

Η απιστία δεν είναι «προδοσία». Είναι δομική αναγκαιότητα όταν το σύστημα έχει φτάσει σε αδιέξοδο.

5️⃣ Τι σημαίνει αυτό για το ζευγάρι και την οικογένεια

1. Η απιστία δεν είναι η αιτία της κρίσης.

Είναι το σύμπτωμα της κρίσης.

2. Η απιστία δεν καταστρέφει το σύστημα.

Αποκαλύπτει ότι το σύστημα ήταν ήδη κατεστραμμένο.

3. Η απιστία δεν είναι ατομική πράξη.

Είναι συστημική λειτουργία.

4. Η απιστία δεν είναι επιλογή.

Είναι αναγκαιότητα όταν το σύστημα δεν μπορεί να αναπνεύσει.

5. Η απιστία δεν είναι το τέλος.

Είναι η αρχή της αναδιάταξης.

6️⃣ Η πιο προχωρημένη θέση

(αυτή που συνήθως δεν λέγεται)

Η απιστία είναι η στιγμή που το σύστημα ζητάει νέα μορφή. Όταν το ζευγάρι δεν μπορεί να αλλάξει από μέσα, η απιστία γίνεται ο μηχανισμός αλλαγής.

Είναι η «ρήξη» που επιτρέπει:

• την αναδιάταξη των θέσεων,

• την αναδιάταξη των επιθυμιών,

• την αναδιάταξη των εαυτών,

• την αναδιάταξη της οικογένειας.

Η απιστία είναι δομική ανάγκη όταν το σύστημα έχει φτάσει στο όριο της αντοχής του.

ΙΙΙ

Πώς το σύστημα μπορεί να αναδομηθεί στη συνέχεια

1️⃣ Φάση αναγνώρισης — Freud

Το πρώτο βήμα είναι η αναγνώριση του συμπτώματος. Το ζευγάρι πρέπει να δει την απιστία όχι ως «προδοσία» αλλά ως ένδειξη εσωτερικής έντασης.

• Αναγνώριση των ματαιώσεων και των απωθημένων επιθυμιών.

• Επαναφορά της ειλικρίνειας στο επίπεδο του Εγώ.

• Επαναπροσδιορισμός των ορίων του συστήματος.

2️⃣ Φάση επανασυμβολισμού — Lacan

Η απιστία έχει διαρρήξει το συμβολικό δεσμό. Η αναδόμηση απαιτεί νέο λόγο — νέα αφήγηση του δεσμού.

• Το ζευγάρι πρέπει να ξαναορίσει το «νόημα» της σχέσης.

• Να αποδεχθεί την έλλειψη ως συστατικό της επιθυμίας.

• Να επιτρέψει στον Άλλο να υπάρχει ως διαφορά, όχι ως κατοχή.

3️⃣ Φάση επαναπεριβάλλοντος — Winnicott

Το οικογενειακό περιβάλλον πρέπει να ξαναγίνει αρκετά καλό.

• Σταθερότητα για τα παιδιά.

• Προβλεψιμότητα στις σχέσεις.

• Επαναφορά της αυθεντικότητας και του παιχνιδιού. Η αναδόμηση δεν είναι «επανένωση» αλλά δημιουργία νέου περιβάλλοντος όπου ο Αληθινός Εαυτός μπορεί να υπάρξει.

Ας το δούμε ως θεραπευτικό μοντέλο αναδόμησης του συστήματος μετά την απιστία, με σαφή στάδια, στόχους και ψυχαναλυτικές αντιστοιχίες.

4 Θεραπευτικό Μοντέλο Αναδόμησης

Στάδιο	Στόχος	Ψυχαναλυτική Αντιστοιχία	Κεντρική Εργασία
1️⃣ Αναγνώριση του συμπτώματος	Να κατανοηθεί η απιστία ως σύμπτωμα του συστήματος, όχι ως ηθικό παράπτωμα.	Freud — το σύμπτωμα ως έκφραση εσωτερικής έντασης.	Εξερεύνηση των ματαιώσεων, των απωθημένων επιθυμιών και της απώλειας ζωτικότητας.
2️⃣ Αποσυμβολισμός του δεσμού	Να αποκατασταθεί η δυνατότητα λόγου και επιθυμίας.	Lacan — η ρήξη του συμβολικού δεσμού και η ανάγκη νέου λόγου.	Δημιουργία νέας αφήγησης για τη σχέση, αποδοχή της έλλειψης ως συστατικού της επιθυμίας.
3️⃣ Επαναπεριβάλλονση	Να αποκατασταθεί η σταθερότητα του οικογενειακού περιβάλλοντος.	Winnicott — η ανάγκη για «αρκετά καλό περιβάλλον».	Επαναφορά προβλεψιμότητας, συναισθηματικής ασφάλειας και αυθεντικότητας.
4️⃣ Επανασύνθεση του συστήματος	Να δημιουργηθεί νέα δομή σχέσεων και ρόλων.	Σύνθεση Freud–Lacan–Winnicott	Αναδιάταξη των θέσεων, των επιθυμιών και των εαυτών. Το σύστημα δεν «επιστρέφει» — μεταμορφώνεται.
5️⃣ Ενσωμάτωση της ρήξης	Να γίνει η απιστία μέρος της ιστορίας του συστήματος, όχι τραύμα.	Freud: συμβολική επεξεργασία του τραύματος. Lacan: αποδοχή της έλλειψης. Winnicott: επαναφορά του παιχνιδιού.	Η απιστία ενσωματώνεται ως σημείο αλλαγής, όχι ως στίγμα.

Τελική αρχή

Η αναδόμηση δεν είναι «επανένωση» αλλά μετασχηματισμός. Το σύστημα που επιβιώνει μετά την απιστία είναι νέο, όχι «διορθωμένο». Η απιστία γίνεται τομή που επιτρέπει την αναδιάταξη της επιθυμίας και της αυθεντικότητας.

IV

ΠΡΑΚΤΙΚΟΣ ΟΔΗΓΌΣ: ΠΩΣ ΜΠΟΡΕΊ ΝΑ ΣΩΘΕΊ ΜΙΑ ΣΧΈΣΗ ΠΟΥ ΈΧΕΙ ΡΑΓΊΣΕΙ

01

Σταμάτα τον κύκλο αντίδρασης–αντίδρασης

Κρίσιμο πρώτο βήμα

Η σχέση δεν μπορεί να σωθεί όσο και οι δύο αντιδρούν παρορμητικά.

• Πάρε απόσταση 24–48 ώρες πριν από οποιαδήποτε σοβαρή συζήτηση

• Μην απαντάς σε μηνύματα όταν είσαι φορτισμένος

• Παρατήρησε τι σε πυροδοτεί και τι την πυροδοτεί

• Στόχος: να σταματήσει ο φαύλος κύκλος έντασης

02

Δες καθαρά τι πραγματικά συμβαίνει

Αυτογνωσία

Χωρίς καθαρή εικόνα, η σχέση σώζεται μόνο στα χαρτιά.

• Τι σε πληγώνει; Τι την πληγώνει; Γράψε τα σε δύο λίστες

• Ξεχώρισε τα γεγονότα από τις ερμηνείες

• Αναγνώρισε τα δικά σου λάθη χωρίς αυτομαστίγωμα

• Στόχος: να ξέρεις τι πρέπει να αλλάξει και από ποιον

03

Άνοιξε μια συζήτηση χωρίς κατηγορίες

Κεντρική συζήτηση

Η σχέση σώζεται μόνο αν υπάρξει ασφαλής επικοινωνία.

Πες κάτι σαν: «Θέλω να μιλήσουμε χωρίς να κατηγορήσουμε ο ένας τον άλλον. Θέλω να καταλάβω και να με καταλάβεις.»

• Μίλα για το πώς νιώθεις, όχι για το τι «κάνει λάθος» εκείνη

• Χρησιμοποίησε φράσεις τύπου «νιώθω… όταν…»

• Άφησέ την να μιλήσει χωρίς διακοπές

• Στόχος: να δημιουργηθεί χώρος για αλήθεια, όχι για άμυνα

04

Συμφωνήστε σε 2–3 συγκεκριμένες αλλαγές

Συνεργασία

Οι γενικότητες δεν σώζουν σχέσεις — οι συγκεκριμένες πράξεις τις σώζουν.

• Επιλέξτε 2–3 αλλαγές που είναι ρεαλιστικές και για τους δύο

• Μπορεί να είναι: χρόνος μαζί, τρόπος επικοινωνίας, όρια, διαφάνεια

• Καθορίστε πώς θα τις εφαρμόσετε στην πράξη

• Στόχος: να υπάρξει κοινό πλάνο, όχι ευχές

05

Δώστε χρόνο να φανεί αν υπάρχει πραγματική πρόθεση

Υπομονή

Η αλλαγή δεν φαίνεται σε μία εβδομάδα — χρειάζεται συνέπεια.

• Παρατήρησε αν οι αλλαγές εφαρμόζονται σταθερά

• Δες αν υπάρχει διάθεση να λυθούν τα δύσκολα, όχι μόνο τα εύκολα

• Μην πιέζεις για άμεση τελειότητα

• Στόχος: να δεις αν η σχέση μπορεί να σταθεί σε νέα βάση

06

Αποφάσισε με καθαρό μυαλό αν αξίζει να συνεχίσει

Ρεαλισμός

Αν δεν υπάρχει αμοιβαία προσπάθεια, η σχέση δεν σώζεται — απλώς παρατείνεται.

• Ρώτα τον εαυτό σου: νιώθω καλύτερα ή χειρότερα με αυτή την προσπάθεια;

• Υπάρχει αμοιβαιότητα ή μόνο ο ένας προσπαθεί;

• Υπάρχει σεβασμός ή απλώς συνήθεια;

• Στόχος: να πάρεις απόφαση με βάση την πραγματικότητα, όχι τον φόβο

---

? Τι σημαίνει στην πράξη «να σωθεί»

Μια σχέση σώζεται όταν:

• υπάρχει αμοιβαία προσπάθεια

• υπάρχει διάθεση αλλαγής και από τους δύο

• υπάρχει επικοινωνία χωρίς άμυνες

• υπάρχει σεβασμός

• υπάρχει συναισθηματική διαθεσιμότητα

Μια σχέση δεν σώζεται όταν:

• μόνο ο ένας προσπαθεί

• ο άλλος αποφεύγει κάθε ουσιαστική συζήτηση

• υπάρχει συνεχής ασυνέπεια λόγων–πράξεων

• υπάρχει κρυφή ή φανερή απαξίωση

• η σχέση βασίζεται στον φόβο της απώλειας, όχι στην επιθυμία   7/8/2026

The Greek Conceptions of Time and Being in the Light of Heidegger's Philosophy

ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΠΑΙΔΕΙΑ ΚΑΙ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΩΣ ΑΝΑΓΚΑΙΟΙ ΟΡΟΙ ΓΙΑ ΤΟΝ ΕΛΕΓΧΟ ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΤΗΣ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗΣ ΚΑΙ ΤΩΝ ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΤΗΣ.Κώστας Τσιαντής, Πανεπιστήμιο Δυτικής Αττικής

Εισήγηση το Παγκόσμιο Συνέδριο ΜΕΤΑΝΘΡΩΠΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΗΤΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ,   PHAICON2024, ΑΘΗΝΑ18-21 ΝΟΕ 2024.

ΚΩΣΤΑΣ Ν. ΤΣΙΑΝΤΗΣ- ΕΝΩΠΙΟΝ ΤΟΥ ΟΝΤΟΣ

κείμενο εδώ: ΕΝΩΠΙΟΝ ΤΟΥ ΟΝΤΟΣ 

ΠΡΑΚΤΙΚΆ από το Παγκόσμιο Φιλοσοφικό Συνέδριο ''ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ, ΑΝΤΑΓΩΝΙΣΤΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΑΓΑΘΟΣ ΒΙΟΣ'', Αθήνα, 2005. τομ.Β' , σσ.340-372.

Max Horkheimer | Η εξέγερση της φύσης

 Shades magazine  Ακολουθήστε  ημ.

Max Horkheimer | Η εξέγερση της φύσης ( απόσπασμα από το βιβλίο «Η Έκλειψη του Λόγου»)

Το παρακάτω απόσπασμα (σελ 115 – 121) βρίσκεται στο βιβλίο του Max Horkheimer “Η έκλειψη του Λόγου” που γράφτηκε το 1947 και κυκλοφορεί στα ελληνικά από τις εκδόσεις Κριτική. Οι υπογραμμίσεις με μαύρα γράμματα είναι δικές μας.

Το βιβλίο γράφτηκε στα αγγλικά από τον Χορκχάιμερ όταν αυτός δίδασκε στο Πανεπιστήμιο Columbia, και εκδόθηκε το 1947 από το Oxford University Press. Αποτελεί στην ουσία μια απλή αλλά πλήρη εισαγωγή στη Φιλοσοφία. Ο αναγνώστης θα βρει εδώ διατυπωμένα θέματα που αποτελούν αντικείμενα και του δικού του κοινωνικού προβληματισμού.

Ο Χορκχάιμερ αντιπαραθέτει τα δύο είδη ορθολογισμού, τον αντικειμενικό και τον υποκειμενικό ορθολογισμό, για να καταλήξει στο συμπέρασμα ότι ο υποκειμενικός ορθολογισμός, που κυριαρχεί πλέον σήμερα τόσο στη φιλοσοφία και τις κοινωνικές επιστήμες όσο και σ’ όλες τις εκφάνσεις της κοινωνικής ζωής, θεωρεί ότι οι σκοποί δεν υπόκεινται στην κρίση του ορθού Λόγου, αλλά μόνο τα μέσα για την επίτευξή τους.

Απεμπολούμε έτσι, το δικαίωμά μας να εκφέρουμε αξιολογικές κρίσεις για τα κοινωνικά ζητήματα και, το κυριότερο, ο ορθός Λόγος συρρικνώνεται σ’ ένα “τυποποιημένο εργαλείο” για την ορθολογική επιδίωξη σκοπών, αδιάφορο αν οι σκοποί είναι ή δεν είναι λογικοί. Αυτό σημαίνει ότι ο ίδιος ο Λόγος γίνεται παράλογος – εκλείπει, όπως λέει και ο τίτλος του βιβλίου.

Η έκλειψη του Λόγου είναι το πρώτο βιβλίο που εκδώσαμε, το 1987. Η εκ νέου κυκλοφορία του με καινούργιο εξώφυλλο και σε περιορισμένο αριθμό αντιτύπων κρίθηκε σκόπιμη, μετά από 17 χρόνια, γιατί η οξυδερκής σκέψη και επιχειρηματολογία του μεγάλου γερμανού φιλόσοφου του 20ου αιώνα δεν έχει χάσει τίποτα από τη λάμψη της. Αντίθετα μάλιστα, οι επισημάνσεις του Χορκχάιμερ για τα κοινωνικά ήθη και τις αξίες της εποχής μας, όπως και για το ρόλο της μαζικής κουλτούρας και των ΜΜΕ, δείχνουν στις μέρες μας να επιβεβαιώνονται με τον πιο περίτρανο τρόπο. (Από την παρουσίαση στο οπισθόφυλλο του βιβλίου)

Ολόκληρο το απόσπασμα: https://shades-aufbau.org/2017/06/eksegersi-tis-fisis/

@followers

II H Eξέγερση της Φύσης

Αν ο Λόγος κηρυχθεί ανίκανος να καθορίσει τους τελικούς στόχους της ζωής και πρέπει να αρκεστεί στο να υποβιβάζει το κάθε τι που συναντά σε ένα απλό εργαλείο, ο μόνος εναπομένων στόχος του είναι απλώς η διαιώνιση της συντονιστικής του δραστηριότητας. Αυτή η δραστηριότητα κάποτε αποδιδόταν στο αυτόνομο «υποκείμενο». Όμως, η διαδικασία του εξυποκειμενισμού επηρέασε όλες τις φιλοσοφικές κατηγορίες: δεν τις σχετικοποίησε και τις διατήρησε σε μια καλύτερα δομημένη ενότητα σκέψης αλλά τις υποβίβασε στην τάξη των γεγονότων προς καταλογοποίηση. Αυτό ισχύει επίσης για την κατηγορία του υποκειμένου. Η διαλεκτική φιλοσοφία από την εποχή του Kant προσπάθησε να διαφυλάξει την κληρονομιά του κριτικού υπερβατισμού (σ.Ονειρμός ορθότερα ”υπερβατολογισμού”), πάνω απ’ όλα την αρχή ότι τα θεμελιώδη χαρακτηριστικά και οι θεμελιώδεις κατηγορίες της αντίληψής μας του κόσμου εξαρτώνται από υποκειμενικούς παράγοντες.

Συναίσθηση του καθήκοντος της ανίχνευσης των εννοιών πίσω στις υποκειμενικές καταβολές τους πρέπει να υπάρχει σε κάθε βήμα προσδιορισμού του αντικειμένου. Αυτό ισχύει για βασικές ιδέες, όπως γεγονός, συμβάν, πράγμα, αντικείμενο, φύση, όχι λιγότερο απ’ όσο για ψυχολογικές ή κοινωνιολογικές σχέσεις. Από την εποχή του Kant, ο ιδεαλισμός δεν ξέχασε ποτέ αυτή την απαίτηση της κριτικής φιλοσοφίας. Ακόμη και οι νεοεγελιανοί της πνευματιστικής σχολής έβλεπαν στο Εαυτόν «την υψηλότερη μορφή εμπειρίας την οποίαν έχουμε, αλλά… όχι μια αληθινή μορφή» διότι η ιδέα του υποκειμένου είναι καθεαυτή μία μεμονωμένη έννοια η οποία πρέπει να σχετικοποιηθεί μέσω της φιλοσοφικής σκέψης. Αλλά ο Dewey, ο οποίος ενίοτε φαίνεται να συναντάται με τον Bradley στην ανύψωση της εμπειρίας στην υψηλότερη θέση στην μεταφυσική, δηλώνει ότι «το Εαυτόν ή το υποκείμενο της εμπειρίας είναι αναπόσπαστο τμήμα του ρου των γεγονότων» Κατ’ αυτόν, «ο οργανισμός – το Εαυτόν, το ‘υποκείμενο’ της δράσης – είναι ένας παράγοντας εντός της εμπειρίας». Πραγμοποιεί το υποκείμενο. Ωστόσο, όσο περισσότερο όλη η φύση θεωρείται «ένας κυκεών ετερόκλητων πραγμάτων»” (κυκεών αναμφίβολα μόνον επειδή η δομή της φύσης δεν ανταποκρίνεται στην ανθρώπινη χρήση), απλώς αντικείμενα σε σχέση με ανθρώπινα υποκείμενα, τόσο το κάποτε υποτιθέμενο αυτόνομο υποκείμενο αδειάζει από κάθε περιεχόμενο, μέχρις ότου τελικώς γίνεται απλώς ένα όνομα το οποίο δεν σημαίνει τίποτε. Η πλήρης μεταμόρφωση κάθε σφαίρας ύπαρξης σ’ένα πεδίο μέσων, οδηγεί στην καταστροφή του υποκειμένου που υποτίθεται ότι θα τα χρησιμοποιούσε. Αυτό δίνει στην μοντέρνα ιντουστριαλιστική κοινωνία την μηδενιστική της όψη. Ο εξυποκειμενισμός, ο οποίος εξαίρει το υποκείμενο, συγχρόνως το καταδικάζει.

Το ανθρώπινο ον, στην διαδικασία της χειραφέτησής του, μοιράζεται την μοίρα του υπόλοιπου κόσμου του. Η κυριάρχηση της φύσης εμπεριέχει την κυριάρχηση του ανθρώπου. Κάθε υποκείμενο πρέπει όχι μόνον να λάβει μέρος στην καθυπόταξη της εξωτερικής φύσης, ανθρώπινης και μη, αλλά, για να κατορθώσει κάτι τέτοιο, πρέπει να καθυποτάξει την φύση μέσα του. Η κυριάρχηση «εσωτερικεύεται» χάριν της κυριάρχησης. Ό,τι συνήθως δεικνύεται ως ένας σκοπός- η ευτυχία του ατόμου, η υγεία και ο πλούτος – αντλεί τη σημασία του αποκλειστικά από τις λειτουργικές του δυνατότητες. Οι όροι αυτοί υποδηλώνουν ευνοϊκές συνθήκες για διανοητική και υλική παραγωγή.

Συνεπώς η αυτοάρνηση του ατόμου στην ιντουστριαλιστική κοινωνία δεν έχει κανένα στόχο που να υπερβαίνει την ιντουστριαλιστική κοινωνία. Μια τέτοια παραίτηση επιφέρει ορθολογικότητα σε ό,τι αφορά τα μέσα και ανορθολογικότητα σε ό,τι αφορά την ανθρώπινη ύπαρξη. Η κοινωνία και οι θεσμοί της, όχι λιγότερο από το ίδιο το άτομο, φέρουν τη σφραγίδα αυτής της ανακολουθίας. Αφού η καθυπόταξη της φύσης, μέσα και έξω από τον άνθρωπο, συνεχίζεται χωρίς ένα κίνητρο με νόημα, η φύση στην πραγματικότητα δεν υπερβαίνεται ούτε διευθετείται αλλά απλώς καταπιέζεται.

Η αντίσταση και η εχθρική μεταστροφή που εκπηγάζουν από αυτήν την καταπίεση της φύσης περιέβαλλαν τον πολιτισμό από τις απαρχές του με την μορφή κοινωνικών εξεγέρσεων – όπως στην περίπτωση των αυθόρμητων επαναστάσεων των χωρικών κατά τον δέκατο έκτο αιώνα ή των έξυπνα σχεδιασμένων φυλετικών ξεσηκωμών των ημερών μας – καθώς και με την μορφή ατομικών εγκλημάτων και διανοητικών διαταραχών. Τυπική της εποχής μας είναι η δόλια χρησιμοποίηση αυτής της εξέγερσης από τις κρατούσες δυνάμεις του πολιτισμού του ίδιου, η χρήση αυτής της εξέγερσης ως μέσου διαιώνισης των ίδιων εκείνων συνθηκών από τις οποίες υποδαυλίζεται και κατά των οποίων κατευθύνεται. Ο πολιτισμός ως εκλογικευμένος παραλογισμός ενσωματώνει την εξέγερση της φύσης ως ένα ακόμη μέσον ή εργαλείο.

Εδώ πρέπει να συζητηθούν εν συντομία μερικές από τις όψεις αυτού του μηχανισμού, π.χ. η θέση του ανθρώπου σε μια κουλτούρα αυτοσυντήρησης χάριν αυτής της ιδίας* η εσωτερίκευση της κυριάρχησης μέσω της ανάπτυξης του αφηρημένου υποκειμένου, του εγώ*· η διαλεκτική αντιστροφή της αρχής της κυριαρχίας, μέσω της οποίας ο άνθρωπος κάνει τον εαυτόν του ένα εργαλείο της ίδιας αυτής φύσης την οποίαν καθυποτάσσει· η καταπιεσμένη μιμητική παρόρμηση, ως μια καταστροφική δύναμη την οποία εκμεταλλεύτηκαν τα πλέον ριζοσπαστικά συστήματα κοινωνικής κυριαρχίας. Μεταξύ των διανοητικών τάσεων, οι οποίες αποτελούν συμπτώματα της διασύνδεσης μεταξύ κυριαρχίας και εξέγερσης, ο Δαρβινισμός θα συζητηθεί ως μια περίπτωση, όχι επειδή ελλείπουν πιο τυπικές φιλοσοφικές παραστατικές ερμηνείες της ταύτισης της κυριαρχίας του ανθρώπου στη φύση και της υποταγής του σ’ αυτήν, αλλά επειδή ο.Δαρβινισμός είναι ένα από τα ορόσημα του λαϊκού διαφωτισμού ο οποίος έδειξε με αναπόδραστη λογική τον δρόμο προς την πολιτιστική κατάσταση του καιρού μας.

Ένας παράγοντας του πολιτισμού μπορεί να περιγραφεί ως η βαθμιαία αντικατάσταση της φυσικής επιλογής από λογική δράση. Η επιβίωση – ή, ας πούμε, η επιτυχία – εξαρτάται από την προσαρμοστικότητα του ατόμου στις πιέσεις τις οποίες ασκεί επάνω του η κοινωνία. Για να επιβιώσει ο άνθρωπος μεταμορφώνεται σε μια μηχανή που αντιδρά κάθε στιγμή με την ακριβώς ενδεδειγμένη αντίδραση στις περίπλοκες και δύσκολες καταστάσεις που συνθέτουν τη ζωή του. Ο καθένας πρέπει να είναι έτοιμος ν’ αντιμετωπίσει οποιαδήποτε κατάσταση. Αυτό αναμφισβήτητα δεν είναι ένα χαρακτηριστικό γνώρισμα μόνον της σύγχρονης εποχής· ήταν ενεργό κατά την διάρκεια ολόκληρης της ιστορίας της ανθρωπότητας. Ωστόσο, οι διανοητικές και ψυχολογικές ικανότητες του ατόμου μεταβλήθηκαν με τα μέσα υλικής παραγωγής. Η ζωή ενός Ολλανδού χωρικού ή τεχνίτη τον δέκατο έβδομο αιώνα ή ενός μαγαζάτορα του δέκατου όγδοου ήταν οπωσδήποτε πολύ λιγότερο ασφαλής από τη ζωή ενός εργάτη σήμερα. Αλλά η εμφάνιση του ιντουστριαλισμού συνοδεύτηκε από ποιοτικώς νέα φαινόμενα. Η διαδικασία προσαρμογής έχει γίνει τώρα εσκεμμένη και συνεπώς ολική. Όπως ακριβώς όλη η ζωή σήμερα τείνει ολοένα και περισσότερο να υποβάλλεται σε εξορθολογισμό και προγραμματισμό, έτσι και η ζωή κάθε ατόμου, συμπεριλαμβανομένων και των πλέον απόκρυφων παρορμήσεών του, οι οποίες προηγουμένως συγκροτούσαν τον ιδιωτικό του χώρο, πρέπει τώρα να λάβει υπόψη τις απαιτήσεις του εξορθολογισμού και του προγραμματισμού: η αυτοσυντήρηση του ατόμου προϋποθέτει την προσαρμογή του στις απαιτήσεις για την συντήρηση του συστήματος. Δεν έχει πλέον περιθώρια να ξεφύγει από το σύστημα. Και όπως ακριβώς η διαδικασία εξορθολογισμού δεν είναι πλέον το αποτέλεσμα των ανωνύμων δυνάμεων της αγοράς, αλλά αποφασίζεται συνειδητά από μια μειοψηφία η οποία προγραμματίζει, έτσι και η μάζα των υποκειμένων πρέπει εσκεμμένα να προσαρμοστεί: το υποκείμενο πρέπει, ούτως ειπείν, ν’ αφιερώσει όλες του τις δυνάμεις στο να είναι «μέσα και να ανήκει στην κίνηση των πραγμάτων» σύμφωνα με τον πραγματιστικό ορισμό. Άλλοτε η πραγματικότητα εναντιωνόταν στο και συγκρουόταν με το ιδεώδες, το οποίο εξελισσόταν παραπέρα από το υποθετικά αυτόνομο άτομο* η πραγματικότητα υποτίθετο ότι διαμορφωνόταν σύμφωνα μ’αυτό το ιδεώδες.

Σήμερα τέτοιες ιδεολογίες έχουν αφεθεί έκθετες και έχουν υποσκελιστεί από την προοδευτική σκέψη, η οποία ασυναίσθητα διευκολύνει έτσι την ανύψωση της πραγματικότητας στην θέση του ιδεώδους. Άρα η προσαρμογή γίνεται το πρότυπο για κάθε νοητό τύπο υποκειμενικής συμπεριφοράς. Ο θρίαμβος του υποκειμενικού, τυποποιημένου Λόγου είναι και θρίαμβος μιας πραγματικότητας η οποία αντιμετωπίζει το υποκείμενο ως απόλυτο, ως συντριπτικό. Ο σύγχρονος τρόπος παραγωγής απαιτεί πολύ μεγαλύτερη ευελιξία παρά ποτέ. Η περισσότερη πρωτοβουλία, που χρειάζεται σε όλα σχεδόν τα επαγγέλματα, απαιτεί μεγαλύτερη προσαρμοστικότητα σε μεταβαλλόμενες συνθήκες. Αν ένας τεχνίτης του μεσαίωνα διάλεγε πιθανόν μια άλλη τέχνη, η μεταπήδηση θα ήταν πολύ πιο ριζική απ’ αυτήν ενός σημερινού ανθρώπου, ο οποίος γίνεται διαδοχικά μηχανικός, πωλητής και διευθυντής μιας ασφαλιστικής εταιρίας. Η συνεχώς μεγαλύτερη ομοιομορφία των τεχνικών διαδικασιών κάνει ευκολότερη για τους ανθρώπου την αλλαγή δουλειάς.Αλλά η μεγαλύτερη ευκολία μετάβασης από μια δραστηριότητα σε άλλη δεν σημαίνει ότι μένει περισσότερος χρόνος για θεώρηση ή για αποκλίσεις από καθιερωμένα πρότυπα. Όσο περισσότερα τεχνάσματα επινοούμε για να κυριαρχήσουμε την φύση, τόσο περισσότερο πρέπει να τα υπηρετούμε για να επιβιώσουμε. Ο άνθρωπος εξαρτάται σταδιακά λιγότερο από απόλυτα πρότυπα συμπεριφοράς, οικουμενικώς δεσμευτικά ιδεώδη. Πιστεύει ότι είναι τόσο ολοκληρωτικά ελεύθερος ώστε να μην χρειάζεται πρότυπα άλλα από τα δικά του.

Παραδόξως όμως αυτή η αύξηση ανεξαρτησίας οδήγησε σε μια παράλληλη αύξηση παθητικότητας. Όσο έξυπνοι κι αν έχουν γίνει οι υπολογισμοί του ανθρώπου όσον αφορά τα μέσα του, η επιλογή του σκοπών, η οποία άλλοτε συνδεόταν με πίστη σε μια αντικειμενική αλήθεια, έχει γίνει βλακώδης: το άτομο, εξαγνισμένο από κάθε κατάλοιπο μυθολογιών, συμπεριλαμβανομένης της μυθολογίας του αντικειμενικού Λόγου, αντιδρά αυτόματα σύμφωνα με γενικά πρότυπα προσαρμογής. Οικονομικές και κοινωνικές δυνάμεις προσλαμβάνουν τον χαρακτήρα τυφλών φυσικών δυνάμεων τις οποίες ο άνθρωπος, για να αυτοσυντηρηθεί, πρέπει να κυριαρχήσει προσαρμόζοντας τον εαυτό του σ’ αυτές. Ως τελικό αποτέλεσμα της διαδικασίας αυτής έχουμε από την μια πλευρά το Εαυτόν, το αφηρημένο εγώ που έχει αδειάσει από κάθε ουσία, εκτός από την προσπάθειά του να μετατρέψει κάθε τι που βρίσκεται στον ουρανό και στη γη σε μέσα για την συντήρησή του, και από την άλλη πλευρά μια άδεια φύση υποβαθμισμένη σε απλώς υλικά, απλώς πράγματα προς κυριάρχηση, χωρίς άλλο σκοπό από αυτήν ακριβώς την κυριάρχηση.

Κριτική ΘεωρίαHegel, Max Horkheimer, αστική κοινωνία, αστικός πολιτισμός, βιομηχανική κοινωνία, διαλεκτική, Διαφωτισμός, έννοια της ελευθερίας, έννοια της προόδου, Εργαλειακός Λόγος, Θεωρία, καπιταλιστική κυριαρχία, καπιταλιστική ολότητα, καπιταλιστικό υπάρχον, κείμενα του Max Horkheimer, κριτική θεωρία, κριτική της αστικής κοινωνίας, κυριάρχηση της φύσης, Λόγος, Νέοι Εγελιανοί, νεωτερικότητα, Ορθός Λόγος, πραγμοποίηση, σχολή της Φρανκφούρτης, Υποκειμενικός Λόγος, φιλοσοφία, φύση.