Εισήγηση στην
ΗΜΕΡΙΔΑ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΤΟΥ ΚΙΝΗΜΑΤΟΣ ΑΝΕΞΑΡΤΗΤΩΝ
ΠΟΛΙΤΩΝ Σπίθα
που ίδρυσε ο Μίκης Θεοδωράκης 2011
ΤΣΙΑΝΤΗΣ ΚΩΣΤΑΣ
ΑΠΟ ΤΗ ΘΕΩΡΙΑ ΣΤΗ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ:
Η αλλαγή της αντίληψης για τη γνώση και τις δυνατότητές μας
Αφιερωμένο στη μνήμη του αείμνηστου αδελφού μου δασκάλου Ιωάννη Ν. Τσιαντή
1. Γενικά
Η εισήγηση αυτή έχει σα σκοπό να αμφισβητήσει την ατελέσφορη νοητική εικόνα που έχουμε σχηματίσει οι νεοέλληνες για τη γνώση και τις δυνατότητές μας και να την επανασυνθέσει σε δημιουργική και αναπτυξιακή βάση.
Κι αυτό επειδή με βάση την υφιστάμενη νοητική αντίληψη έχουμε αυτοακυρώσει συστηματικά εδώ και δεκαετίες τη δημιουργικότητα και την ιστορικότητά μας, με συνέπεια να οδηγηθούμε στη χρεοκρατία, τη χρεοκοπία και την εθνική αποσύνθεση.
Και βέβαια για το γεγονός αυτό υπόλογη δεν είναι μόνο η πολιτική μας ηγεσία, αλλά κατ’ εξοχήν η πνευματική ηγεσία και η ιντελιγκέντσια της χώρας, που επέτρεψαν να αλωθεί η ελληνική παιδεία από το πνεύμα του μηδενισμού και από την πιο στείρα αντίληψη για τη γνώση, τη θεωρία, την επιστήμη, την τεχνολογία, την τέχνη.
Η αντίληψη αυτή συμπυκνώνεται στον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί ό,τι έχει ονομασθεί «ύλη» διδασκαλίας, και η οποία δίνει την αίσθηση του αδρανούς υλικού, του άψυχου αντικειμένου. Αλλά για να καταστήσω σαφές τι εννοώ θα ξεκινήσω επισημαίνοντας τον ανεύθυνο τρόπο με τον οποίο η πλειονότητα του χώρου της διανόησης και των ΜΜΕ διαχειρίστηκε την αντίληψη του κοινού σε σχέση με τον όρο «θεωρία».
1.1. Η Θεωρία στην κοινή αντίληψη, τη Φιλοσοφία και την Επιστήμη
Μεγάλη σύγχυση επικρατεί στον τόπο μας όσον αφορά τη λέξη Θεωρία. Η σύγχυση αυτή είναι ενδεικτική της γενικότερης πνευματικής σύγχυσης που μας χαρακτηρίζει από συστάσεως του νεοελληνικού κράτους. Ενδεικτική της μονομέρειας και της προχειρότητας, καθώς και της απουσίας επιτελικού φορέα που μελετάει τα πράγματα- τη βάση και την προοπτική του πολιτισμού μας- και πέμπει μήνυμα προς κάθε κατεύθυνση και ενδιαφερόμενο.
Δεν είναι πρόθεσή μου να μιλήσω εδώ αναλυτικά για τον όρο θεωρία. Θα περιοριστώ μόνο σε κάποιες νύξεις, ελπίζοντας ότι αυτές θα βοηθήσουν ώστε να φανούν οι βασικές του εννοιολογικές διαφοροποιήσεις.
Στην καθημερινότητά μας χρησιμοποιούμε συχνά τη φράση «όλο θεωρία είσαι», «όλο θεωρίες λες», σκοπεύοντας έτσι να ψέξουμε κάποιον για την αναποτελεσματικότητά του, τη μη ενεργητική πρακτική συμμετοχή του, και τη παραμονή στον κόσμο του ή στην ανέξοδη ουτοπία. Η αντίληψη αυτή έχει καλλιεργηθεί στο λαό μας κυρίως από τη νεοελληνική διανόηση η οποία, κυριαρχούμενη από τη φιλοσοφία και τη θεολογία, ταύτισε τη θεωρία με τη φιλοσοφική ενατένιση και τον διαλογισμό. Έτσι στα Λεξικά διαβάζουμε πως θεωρία είναι «η δια των οφθαλμών εξέταση», η παρατήρηση, δηλαδή το αυτοτελές ενέργημα του νου που δεν έχει σχέση με το εξωτερικό ενέργημα, την πράξη. Επικρατεί έτσι στην κοινή γνώμη η αντίληψη ότι θεωρία ίσον εικασία, δηλαδή κάτι υποκειμενικό χωρίς εγκυρότητα αλήθειας.
Πέρα όμως από τη φιλοσοφική και την κοινή του χρήση, όρος θεωρία έχει μια εντελώς άλλη λειτουργία στο χώρο της Επιστήμης. Η ιστορία της επιστήμης μαρτυρεί ότι όταν ο Θαλής ο Μιλήσιος (περ 630/635 π.Χ. - 543 π.Χ.), ο ιδρυτής της φυσικής φιλοσοφίας, παρατηρούσε τ’ άστρα και προσπαθούσε να κατανοήσει την κίνησή τους, δεν έκανε διαχωρισμό νου και χεριού, θεωρίας και πράξης, μέσα και έξω κόσμου. Έχοντας πλήρη γνώση της αριθμητικής και της γεωμετρίας του καιρού του, ο Θαλής έκανε μετρήσεις και αξιοποιούσε δεδομένα με τη συστηματική θεώρηση των οποίων μπόρεσε και πρόβλεψε την έκλειψη του ηλίου που έγινε το Μάιο του 585 π.χ. Ο Θαλής είχε ευρύτατο φάσμα ενδιαφερόντων και το ερευνητικό του ενδιαφέρον κάλυπτε όλες σχεδόν της περιοχές της γνώσης, της φιλοσοφίας, της ιστορίας, της επιστήμης, των μαθηματικών, της τεχνολογικής επινόησης, της γεωγραφίας, και της πολιτικήςi. Οδηγώντας τη σκέψη της εποχής του από τον Μύθο στον Λόγο, έγινε ένα από τα μέλη του Συμβουλίου των επτά σοφών της Ελλάδος και αναγνωρίστηκε ως θεμελιωτής της αρχαίας ελληνικής φιλοσοφίας και επιστήμης.
Η θεωρία κατέχει πρωτεύουσα θέση και στη σύγχρονη επιστήμη, τόσο στα μαθηματικά όσο και στις φυσικές επιστήμες. Στη μαθηματική λογική, μια θεωρία είναι σύνολο από προτάσεις σε μια τυπική γλώσσα. Στη φυσικές επιστήμες η θεωρία θεωρείται ως μια αναλυτική δομή, σχεδιασμένη για να εξηγεί ένα σύνολο από παρατηρήσεις. Δηλαδή: (1) να αναγνωρίζει το σύνολο αυτό των παρατηρήσεων, ως μια ομάδα φαινομένων, και (2) να διατυπώνει υποθέσεις-ισχυρισμούς για την υποκείμενη πραγματικότητα των φαινομένων, τους νόμους που τα διέπουνii.
1.2. «Υλη διδασκαλίας» και μαθητής
Και Ενώ οι δημιουργικές αυτές πράξεις εμπεριέχονται κάτω από τον όρο «θεωρία», έρχεται η Εκπαίδευση να νεκρώσει τη θεωρία. Να την υποκαταστήσει με την τελική φόρμουλα, με τον φυσικό νόμο που θα συμβολοποιηθεί και θα μετατραπεί σε μαθηματικό τύπο για να καταχωρηθεί στα σχολικά εγχειρίδια και να καταστεί «ύλη διδασκαλίας». Όλη η δημιουργική προσπάθεια ανακάλυψης της γνώσης έχει εξαφανισθεί και αντίκρυ μας στέκει το αντικείμενο, η «ύλη» διδασκαλίας, η φόρμουλα.
Ο μαθητής καλείται τώρα να μάθει τη φόρμουλα, να την αποστηθίσει-να την παπαγαλίσει και να βρει τρόπο να την ανακαλέσει στη μνήμη του την ώρα της εξέτασης. Καμιά βιωματική σχέση με την όλη δημιουργική προσπάθεια, την παρατήρηση, τη μέτρηση, το πείραμα, τη δοκιμασία της μαθηματικής απεικόνισης, την επαλήθευση της υπόθεσης και πολύ πιο συχνά την απόρριψή της. Ο μαθητής παθητικός έτσι δέκτης ρέπει προς το «σκονάκι» και αντιδρά ή δυσφορεί σε κάθε αξίωση για «απόδειξη».
Βεβαίως η μνήμη πρέπει να καλλιεργείται και ν’ αναπτύσσει τις ικανότητές της. Όμως η μνήμη αποτελεί ένα τμήμα μόνο της εγκεφαλικής λειτουργίας. Οι νευροεπιστήμες μάλιστα έχουν επικεντρωθεί τα τελευταία χρόνια σε προβλήματα εγκεφαλικής συνδεσμικότητας (brain connectivity) που είναι σημαντικά για την κατανόηση της οργανωμένης δυναμικής διαφορετικών περιοχών του εγκεφάλουiii. Το ζητούμενο εδώ από εκπαιδευτικής πλευράς είναι το σχολείο να βοηθήσει στη ανάπτυξης αυτής της συνδεσμικότητας, πράγμα που απαιτεί την ένταξη του όλου μαθητή στη μαθησιακή διαδικασία- ένταξη διανοητική, συναισθηματική και ψυχοσωματική. Αλλά σε ποιο σχολείο στην Ελλάδα θα βρούμε κάτι τέτοιο;
2. Αναδόμηση και ανασύνθεση
Η διερεύνηση των πραγμάτων δείχνει πως είναι ανάγκη πλέον οι Έλληνες να αναμορφώσουμε τις αντιλήψεις μας για τη γνώση και τη μάθηση- τη γνωσιοθεωρία μας και την μαθησιοθεωρία μας. Να αναστήσουμε τη διαδικασία της ανακάλυψης μέσα στην αίθουσα και το εργαστήριο. Και Να απελευθερώσουμε τη δημιουργικότητα, τη φαντασία και το ταλέντο μαθητών και δασκάλωνiv.
2.1. Χρειάζεται να καταλάβουμε πως «κι η θεωρία δημιουργία είναι». Δεν είναι ένα βότσαλο που το βρίσκουμε έτοιμο στην ακτή. Κι η θεωρία δημιουργία είναι. Δίχτυ που φτιάχνεται με τέχνη, φαντασία και δημιουργικότητα και ρίχτεται μέσα στο πέλαγος για ν’ αλιεύσει- να συλλάβει τους κρυφούς νόμους του κόσμου. Σαν το ψάρι μες το δίχτυ αναδύονται και σύρονται στην ακτή οι νόμοι του κόσμου, όταν η εύνοια της τύχης το θελήσει. Κι η μορφή που παίρνει τότε το δίχτυ είναι σημάδι της μορφής της κρυμμένης στη φύση αρμονίας. Και λέμε σημάδι, επειδή δεν πρόκειται για τους νόμους καθεαυτούς αλλά για την ανθρώπινη παράστασή τους, αφού, όπως σημειώνει οι Ηράκλειτος, «η φύσις κρύπτεται φιλεί». Μπορούμε, ωστόσο, αυτό το σημάδι να το κάνουμε το κλειδί για να φανερωθεί η ίδια η φύση πάνω στη σκηνή κάτω από συνθήκες που θα ορίσουμε.
2.2. Άνθρωπος και Φύση συναντιώνται στη θεωρία, και από τη συνάντηση αυτή με την παρατήρηση, το πείραμα, τη μέτρηση και τα μαθηματικά γεννιέται η Επιστήμη, η ανακάλυψη των επιστημονικών νόμων που διέπουν το σύμπαν και τους οποίους καταγράφουμε συμβολικά πάνω στο χαρτί, στις σελίδες των βιβλίων της Φυσικής, της Χημείας, της Βιολογίας που γνωρίζουμε.
2.3Αλλά ποιο από τα πανεπιστήμιά μας ή ποιο από τα σχολεία μας δίνει έμφαση στην ανακάλυψη της γνώσης και όχι στην αποστήθιση της γνωστικής ύλης; Σε πόσα ελληνικά πανεπιστήμια διδάσκεται σήμερα η Ιστορία της Επιστήμης (το χρονικό παραγωγής των επιστημονικών ανακαλύψεων), ή ακόμα, η Ιστορία των ιδεών (το χρονικό του σχηματισμού των εννοιών με τις οποίες συλλαμβάνουμε –κατανοούμε τον κόσμο, το χρονικό της γλώσσας με το οποίο εγκαθιδρύουμε την παρουσία μας στον κόσμο και φτιάχνουμε το δίχτυ που ρίχνουμε στο πέλαγο);
Όλες οι μορφές ανακάλυψης της γνώσης, που έχουν τις ρίζες τους στη μεγάλη πνευματική μας παράδοση, είναι στον τόπο αυτό σήμερα όλες νεκρές. Η γνώση έχει γίνει πλέον εισαγόμενη κονσέρβα, που έχει τους διακινητές της, τους χρήστες και τους καταναλωτές της. Η φιλοσοφία μας- το μεγάλο αυτό εργαστήρι της ελευθερίας- έχει χάσει τη σφαιρικότητα της όρασής της κι έχει γλιστρήσει στη μερικότητα και στη μισή-αλήθεια. Χωρίς σχέση αυθεντική με την αρχαιοελληνική πηγή της και την αγωνιούσα σήμερα ανθρώπινη ύπαρξη, περιφέρεται σαν σκιάχτρο μέσα στο λαβύρινθο.
3. Τεχνολογία
Η κατάσταση της παρακμής αγγίζει ωστόσο τον πυθμένα αν θέσουμε το ερώτημα για την Τεχνολογία στη σύγχρονη Ελλάδα, για τα σύγχρονα τεχνολογικά μας επιτεύγματα.
Το ζήτημα της τεχνολογίας η νεότερη και σύγχρονη ελληνική φιλοσοφία συστηματικά το αγνόησε και πολλές φορές το συκοφάντησε. Προτίμησε την εξάρτηση και μας άφησε χωρίς τεχνολογική κουλτούρα.
Έτσι, αντί η τεχνολογία να κατανοείται ως δημιουργική κατ’ εξοχήν δραστηριότητα, ως επινόηση και καινοτομία, στον τόπο μας κατανοείται ακόμα ως αντικείμενο, που σημαίνει έτοιμο εισαγόμενο προϊόν: σύνολο από αυτοκίνητα, μηχανές, τηλεοράσεις, κινητά, φάρμακα, υπολογιστές, φιάλες υγραερίου και «χιλιάδες λογιών εμφιαλωμένη φύση».
Ποιος παράγει και πώς παράγονται τα τεχνολογικά προϊόντα είναι ερωτήσεις απ’ τις οποίες φαίνεται να έχουμε παραιτηθεί. Το ενδιαφέρον το συγκεντρώνουν οι αντιπροσωπίες εμπορίας τέτοιων προϊόντων και όχι οι παραγωγοί τεχνολογίας.
Η σύμπραξη Επιστήμης και Τεχνολογίας, που είναι η βάση των ανακαλύψεων, δεν προχωράει σ’ αυτή τη χώρα.
Μοναδικά σε απόδοση τεχνολογικά συστήματα που δημιουργήθηκαν απ΄ τα πολυτεχνεία μας, όπως λ.χ. ανεμογεννήτριες, δεν βρίσκουν χρηματοδότη για να γίνουν βιομηχανική παραγωγή. Προτιμάμε την εισαγωγή ανεμογεννητριών από τη Δανία.
Τα προγράμματα σπουδών των πολυτεχνείων και πανεπιστημίων μας εξακολουθούν να μένουν άκρως θεωρητικά, προετοιμάζοντας εγκεφάλους για τις ερευνητικές και παραγωγικές υποδομές του εξωτερικού. Δεν είναι στραμμένα στην εγχώρια παραγωγή και δημιουργία.
Τα κριτήρια επιλογής καθηγητών και εξέλιξης καθηγητών στην Ανώτατη παιδεία εξακολουθούν να είναι τα θεωρητικά papers- άρθρα και όχι οι τεχνικές καινοτομίες και τα διπλώματα ευρεσιτεχνίας.
Η νοοτροπία που συναντάει ο εφευρέτης-δημιουργός σε κάθε του προσπάθεια είναι η νοοτροπία του τυπικού δημόσιου υπαλλήλου που σε κάθε ερώτημα έξω από τη ρουτίνα έχει μάθει να απαντά σταθερά «αυτό δεν γίνεται, δεν μπορεί να γίνει». Κανένα δεν βρίσκεις να σου πει πώς να υλοποιήσεις μια ιδέα, πώς ν’ απελευθερώσεις τις δημιουργικές δυνάμεις σου.
Πάνω σε μια τέτοια βάση έχει χτιστεί ολόκληρο το εκπαιδευτικό μας σύστημα και μέσα απ’ αυτή τη νοοτροπία διαιωνίζεται το καθεστώς της εξάρτησης που πνίγει τη χώρα.
-Δεκαετίες οι επιστήμονες και οι τεχνικοί μας στα μεγάλα πανεπιστήμια και εργαστήρια των ΗΠΑ, της Αγγλίας, της Γερμανίας προχωρούν και κάνουν θαύματα. Έστειλαν αποστολές στη Σελήνη και τον Άρη. Πρωτοστάτησαν στα μαθηματικά και στη δημιουργία της μικροηλεκτρονικής, της νανοτεχνογιας, της βιοτεχνολογίας, της γενετικής μηχανικής. Και στην πατρίδα; Παραμένουμε απλοί χρήστες και καταναλωτές εισαγόμενων προϊόντων. Προτεκτοράτο. Πολιτεία νεκρών ψυχών, ασπόνδυλα μαλάκια χωρίς νου και χέρι δημιουργικό.
-Κοίτα τους άλλους. Τους Ιάπωνες και τους Κινέζους. Δυο δεκαετίες ήταν αρκετές να μείνουν στις ΗΠΑ κι έπειτα να γυρίσουν σπίτι τους και να κάνουν το θαύμα.
5. Τι μπορούμε να κάνουμε
Όλα στη χώρα αυτή πρέπει να ξαναγίνουν απ’ την αρχή. Και δεν έχουμε άλλο τι να εμπιστευτούμε για την εκκίνηση αυτή πέρα από τον πολιτισμό μας. Ν’ ανακαλύψουμε τον εαυτό μας, ν’ ανακτήσουμε εμπιστοσύνη στις δυνατότητές μας και Να φέρουμε στο κέντρο της παιδείας μας τη Δημιουργία.
Να σκύψουμε οι ίδιοι να κατανοήσουμε απ’ το πρωτότυπο τα ελληνικά κείμενα, βάζοντας σε παρένθεση κάθε δοσμένη ερμηνεία.
Να κατακτήσουμε την ελληνική γλώσσα, και να καταδικάσουμε τα Greeklish της κ. Διαμαντοπούλου.
Ν’ ανακαλύψουμε ξανά τον τρόπο που γεννιέται η Επιστήμη, η Φιλοσοφία, η Δημοκρατία, η Πολιτική.
Να κάνουμε την τέχνη πρότυπο δημιουργίας σε κάθε τομέα. Δύναμη που δεν κινεί απλά, μα συν-κινεί όλους προς κάτι υψηλό. Προς την ελευθερία και προς το αδημιούργητο. προς.
Να κάνουμε το Λόγο δύναμη ικανή ν’ αγγίζει και να κατανοεί την ηθική βάση που βρίσκεται πίσω από τους πόλους οποιαδήποτε αντίθεσης. Η δύναμη αυτή είναι αναγκαία σήμερα όσο ποτέ, επειδή έχουμε φτάσει στο σημείο που δεν μπορούμε να συνεννοηθούμε μεταξύ μας σε τίποτα και καταδικάζουμε εύκολα οποιονδήποτε έχει γνώμη διαφορετικη απ’ τη δική μας.
Αλλά, όπως έλεγε ο εθνικός μας ποιητής,
Το Έθνος πρέπει να μάθει να θεωρεί εθνικό ό,τι είναι αληθινό
Διονύσιος Σολωμός
Αυτό σημαίνει ότι θα πρέπει να μάθουμε να αναγνωρίζουμε ως εθνικές, αξίες που έχουν δοκιμαστεί ιστορικά και έχουν καταξιωθεί στη συνείδηση των λαών ώστε να αποτελούν παρακαταθήκη της ανθρωπότητας.
Αυτό σημαίνει πως πρέπει να αγωνιστούμε για να διατηρήσουμε την πολιτιστική μας ταυτότητα και φυσιογνωμία και ν’ αντισταθούμε στην ομογενοποίηση των πολιτισμών που θέλει η παγκοσμιοποίηση.
Αυτό σημαίνει πώς είμαστε αποφασισμένοι να μη δεχτούμε ότι το χρήμα-η οικονομία είναι η αληθινή κοινή βάση για να μετρήσουμε τα επιτεύγματα ενός λαού.
Η συζήτηση βέβαια αναφορικά με τέτοια καταστατικά θέματα ενδιαφέρει άμεσα τον πανεπιστημιακό χώρο. Γι αυτό και πολλά μέλη της πανεπιστημιακής κοινότητας αρνούνται τον οικονομισμό και την ποσοτικοποίηση ως βάση αξιολόγησης- αναγωγής του έργου του πανεπιστημίου και τον μετασχηματισμό του σε οικονομική κατ΄εξοχήν μονάδα.
Μέσα στην άρνηση συμπεριλαμβάνεται κατά συμβολικό τρόπο και η έννοια του ασύλου. Κατάργηση του ασύλου σημαίνει συμβολική αποδοχή του δόγματος της Νέας Τάξης για θεμελίωση της ελευθερίας πάνω στη χρησιμότητα και όχι πάνω στην αλήθεια και την ανθρώπινη αξιοπρέπεια. Κατάργηση του πανεπιστημιακού ασύλου σημαίνει παράδοση και της τελευταίας νησίδας ελευθερίας και μετατόπιση της συνείδησης της ανθρωπότητας στα χέρια της οικονομικής ελίτ της βαρβαρότητας.
Κλείνω με τούτα τα λόγια του Σεφέρη:
Μας είπαν θα νικήσετε όταν υποταχτείτε.
Υποταχτήκαμε και βρήκαμε τη στάχτη.
Μας έλεγαν θα νικήσετε όταν αγαπήσετε.
Αγαπήσαμε και βρήκαμε τη στάχτη.
Μας έλεγαν θα νικήσετε όταν εγκαταλείψετε τη ζωή σας.
Εγκαταλείψαμε τη ζωή μας και βρήκαμε τη στάχτη…
Βρήκαμε τη στάχτη. Μένει να ξαναβρούμε τη ζωή μας, τώρα που δεν έχουμε πια τίποτα.
ΚΩΣΤΑΣ Ν. ΤΣΙΑΝΤΗΣ Ph.D. Φιλοσοφία, Ιστορία και
Διδακτική της Τεχνολογίας University of Maryland
ΠΗΓΕΣ
ii http://www.physics.ntua.gr/POPPHYS/60/theory.html
iii http://www.math.upatras.gr/~mabiphys/research.htm
iv Τσιαντής, Κώστας, Ιστορική Παιδαγωγική της Τεχνολογίας, Ελληνικά Γράμματα, 2001
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου